Humour
gascon
Deu temps on las bèstias parlavan
Mielhurau dab Melhau
Be bebeja lo babau !
Monde qui se’n cresen
...
... ... 
Humour gascon
...
...
Alexis
Arette
...
Las Espernicades
...
Fables e gnargues
...
Institut béarnais et gascon / Princi
Negue, 152 p., 13,95 €
...
Quatre-vingt-un
poèmes satiriques de longueur variable composent ce nouvel ouvrage
d’Alexis Arette, assorti d’une préface de Louis Laborde-Balen,
d’un plaidoyer de l’auteur et d’une note orthographique
de Jean-Marie Puyau.
...
Publiés sans traduction française,
volontiers licencieux, souvent hilarants, ces coups de griffe s’adressent
à un public de Béarnais et Gascons avertis. Tartuffes et mijaurées
ne manqueront pas de venir se plaindre qu’Alexis Arette méprise
les femmes. C’est mal connaître son œuvre (et notamment L’Amourousè,
recueil qui lui a valu le prix Jaufré Rudel en 1962, quand le nom de
ce troubadour du XIIe siècle n’avait pas encore été
réquisitionné par les occitanistes pour servir leur cause exclusive).
D’ailleurs, sous la plume d’Alexis Arette, les jeunes filles ont
de la repartie et savent se faire respecter. Sa Ninete de quatorze ans a pour
aïeule la Margot d’André Baudorre, ou la Margalidet de Jean-Auguste Hatoulet.
Et ses délicieuses Cerises, qui évoquent les premiers émois,
sont d’une grande délicatesse, toute de pudeur et de sous-entendus.
Le livre se termine par une méditation sur la mort, suivie d’une
brève épitaphe, résolue et souriante.
...
Mais ces Espernicades sont surtout une formidable
leçon de béarnais, un béarnais savoureux, gaillard, inventif,
enjoué, facétieux et haut en couleur, avec lequel n’a
plus grand-chose à voir, malheureusement, ce qui se bredouille, se
gribouille, se publie et s’enseigne aujourd’hui sous l’appellation
fallacieuse d’occitan du Béarn.
...
Marilis Orionaa
...
... ...
Deu
temps on las bèstias parlavan
... La Lettre de l’Institut Béarnais
& Gascon n° 5 - septembre 2005
... [Proposée à la revue País
Gascons et refusée, cette chronique a été publiée
dans La Lettre de l’Institut Béarnais & Gascon,
transcrite à ma demande en graphie fébusienne. Pour ne pas faire
de jaloux, je la reproduis ici dans la graphie occitane initiale. Suite à
ce refus j’ai cessé de collaborer à la revue País
Gascons.]
... Alexis Arette
... Nos bêtes d’Aquitaine
... dans la langue l’histoire
et le légendaire gascons
... Institut Béarnais & Gascon
e Princi Negue, 225 p., 36,95 €
... Lo romancièr american Jim Harrison
qu’aviava los sons memòris per un degrèu : «
Lo lengatge parlat per la màger part deu monde qu’ei hèra
mensh florit, mensh pigalhat que non pas quan èri mei joen, deu punt
de vista de la vita rurau — las plantas, los animaus sauvatges o domètges,
los arbos, lo climat, las fòrmas de la tèrra e de l’aiga,
lo sorelh, la lua e las estelas. Mes aqueth aprauviment ei naturau bahida,
pr’amor au briu de la mia existéncia la proporcion iniciau enter
lo trenta per cent de ciutadans e lo setanta per cent de populacion rurau
que s’ei radicaument inversada, çò qui explica la disparicion
de mantuas metafòras e imatges ligats a la tèrra * ».
Entà sauvar d’aqueth desbromb lo lengatge deus pairans,
lo libe d’Alexis Arette qu’arrecapta un bèth cabau de mots
e torns de lenga, gessits de l’intimitat deus òmis dab la natura
e deu tribalh de la tèrra. Lo son lexic tematic francés-gascon
que’n va deu vacumi dinc a las cucas, en passant per l’aulhada,
la craberia, la porcada, lo cavalumi, los cans, los gats, los herums, l’auseralha,
la poralha, los peishs, las sèrps… e los babaus !
... Au miei deus noms, deus sinonimes, deus chafres,
deus dísers e deus arreproèrs, l’autor que hè digressions
istoricas, esotericas, e referéncias numerosas a la vita vitanta, de
uei o de quauque còp. Ua hèita d’aqueras, pro recenta,
que sarra lo còr. En un ostau de la vath d’Ozom ua hemna que
s’èra morta. Quan la caisha estó dins la parguia, lo mèste
qu’alandè las pòrtas de la bòrda e que hasó
lhevar las vacas entà que saludèssin peu darrèr còp
la dauna qui se n’anava (p. 38).
... Dehèt, lo vocabulari deu neurissatge,
mei que mei, qu’ei hèra ric. Que coneishem tots la bearnesa Còrnaquilhada**,
deus còrns en lira, qui apèran autan plan Cabiròla
o Còrnihauta. Mes qu’i son tanben en fotò en un petit
quasèrn los caps de Huseròla, Brucòla, Aricada, Hoisheta,
Còrnaclinha, Crabèra, Còrnibaisha, Paleta…
(p. 30 e 103).
... La creativitat deus comparèrs qu’esgaudeish.
« Har hrèita com un bohon hens un casau » (p.
139), qu’ei estar indesirable. « Chagrinà’s com
un vetèth qui popa » (p. 26), qu’ei dar-se’n
hèra briga. De quauqu’un qui’s hè vàler que
disen qu’ei « fièr com un pedolh sus ua camisa blanca
» (p. 220). Lo qui s’atifalha que s’atraça en
per compliment : « Que’u va com ua sèra en un pòrc
» (p. 80). Lo qui ei « en.horatat com un taishon »
(p. 122) ne voù pas hregà’s dab arrés. E lo qui
ei « hardit com un peish hens un tojar » (p. 197) que
passa ua meishanta pausa.
... Solinhem a barrejas la musicalitat de hèras
de locucions : « Qu’ei pèc a pèisher
» (p. 28). La sau d’ua remocada entà har carar un
fabulador : « Qu’èra l’an on coavan los cocuts
» (p. 173). O la poesia natre de « la bòrda deu
lop » (p. 128), designant lo dehòra, lo campèstre,
la seuva pregona e sauvatja.
... Un libe on se pòt vagamondar «
a l’asard de la cavaleta » (p. 79), en aténder lo
dusau tòme consacrat a la flòra.
... Marilis Orionaa
... * Jim Harrison, En marge,
10/18, 2003, p. 11
... ** L’autor qu’emplega
la grafia febusiana, l’editor que’n da ua version classica enter
croquets.
...
...
... ...
... Mielhurau dab Melhau
... País Gascons n° 227 mai-junh
de 2005
... Lo Chamin de Sent-Jaume
... Catalògue 2005 *
... Las Edicions dau Chamin de Sent-Jaume qu’an
hèit vint ans. Lo catalògue 2005 que presenta un cinquantenat
de libes bilingües. Los autors que’s signan Marcela Delpastre,
Bernat Combi, Teresa Canet, Joan-Glaudi Rolet, Renat-Gabrieu Pujòs,
Pau-Loís Granier, Antòni Debernart… o Jan dau Melhau,
gavidaire d’aqueth obrador d’edicion.
... Qu’avem dejà dit lo noste estrambòrd
tau cantador de la votz tindanta e de la sanfonha enlobatada (País
Gascons n° 219-220). La soa escritura sarrada, pinhada, ahielada
com sageta, que tòca au plen.
... Virat en francés en çò
de Fédérop, lo son Journal d’un pèlerin, vielleux
et mendiant sur le chemin de Compostelle, quatau edicion, qu’ei
d’ara enlà un classic : « Eh bien voilà. Ta
vie, c’est cette pelote de laine. Tu pars de ta maison en déroulant
ta pelote, en laissant le fil sur le Chemin. Lorsque tu arrives à Compostelle,
ta pelote est entièrement dévidée, tu es nu, tout nu
». Jan dau Melhau, qui ei tanben contaire, que n’a tirat
un espectacle qui joguè l’an passat en Biarn.
... La fòrma qui l’agrada mei qu’ei
totun l’aforisme : « Ce petit livre va m’être
un livre de chevet, un goutte-à-goutte de sagesse », ce’u
ditz l’escrivan Claude Seignolle, regaudit per la lectura de las soas
ironicas Òbras completas, batlèu seguidas per dus autes
recuelhs a tròç e a trencs, Ad un aitau franc desesper,
Au rier-lutz dau silenci.
... Je me souviens Limoges te’n rapelas
? qu’ei un passacarrèra tragic o trufandèc deu petit
monde de Lemòtges, un hèra beròi libe illustrat per Jan
Marc Simeonin : « Me rapele (…) dau Peire Bessa, qu’avia
sus lo nas ‘na verruja que prenia lo ser la color qu’auria lo
ciau lendeman ».
... En difusion, un dossièr de 151 pajas
titolat Jan dau Melhau poète paysan-païen, publicat en
2001 per la revista Auteurs en scène (Les Presses du Languedoc),
qu’auhereish uas quantas fotòs, un entertien, tèxtes inedits,
testimoniatges sus l’òmi e l’òbra per Robèrt
Lafont, Marcela Delpastre, Ives Roqueta o Micheu Chapduelh. E un florilègi
de letras chucosas a las administracions e institucions : « Vous
devriez bien sortir, de temps à autre, de votre conserverie municipale
; alors vous sauriez que Jan dau Melhau est tout ce qu’on voudra sauf
un possible président de groupe folklorique ».
... Enfin lo Chamin de Sent Jaume que torna editar
un liberòt pareishut en 2002 : MON DICTIONNAIRE ou Mais qu’est-ce
que je fous dans ce merdier ? Lo noste lemosin qu’i franchimandeja
: « C’est la première fois depuis que l’occitan
m’a choisi pour être un des lieux de sa mémoire que j’écris
un livre pensé dans la langue du royaume. La première et la
dernière. Parce que cette langue n’est pas la mienne ».
Lo Melhau qu’a gahat malícia. Ua colèra sanitosa —
e sovent ilaranta — contra l’anar deu monde, l’asserviment
a la tecnologia, l’emposoament de la natura o l’infantilizacion
de la societat. A l’article FLEURS que legim : «
Je déteste les maisons fleuries, les bourgs fleuris, les villes fleuries.
Ce fleurissement convenu du pays me donne la nausée. J’ai envie
d’embrasser qui laisse sa maison nue comme la mienne l’est. J’irai
pisser sur vos fleurs ! »
... Marilis Orionaa
... * en lo demandar :
... Lo Chamin de Sent-Jaume, Roier 87380 MEUSAC
(05 55 09 96 61)
... 
...
... ...
...
Be bebeja lo babau !
... País Gascons n° 226 març-abriu
de 2005
... Sèrgi Javaloyès
... Pasaia
... Ed. Reclams, 144 p., 18 €
... Que conselham a tots los qui n’arriban
pas a léger Sèrgi Javaloyès — hèras que
ns’at an dit cobertament — de s’atelar a la lectura de Pasaia,
un recuelh de dètz novèlas. A petits tròç qu’ei
possible de s’at devèrser e que s’at vau de descobrir aqueth
« gran autor contemporanèu ».
... Çò qui suspren d’aviada
qu’ei ua creativitat ahurbissenta qui envia tà pèisher
règlas vielhòtas de gramatica. Tà’n dar un escantilh,
un òmi adreçant-se a la hemna aimada que la demanda : «
T’on ès donc passat ? » (p. 53). Rafresquit qu’ei
tanben lo vocabulari mei usuau. Tornar o tornar-se’n,
que se’n torna tau medish : « Dab la guèrra internacionau
que soi servit, la mort e la misèria que se’n son tornadas »
(p. 111). Tà casa braç e braç bahida ?
... Lo charmatòri de l’estile que
vien sustot d’ua tecnica literària qui’s pòt comparar
a la recèpta deu pudding : la pròsa qu’ei sarcida dab
un detzenat d’expressions idiomaticas, mestrejadas per l’autor.
Especiaument l’enonciatiu exclamatiu be. Los personatges que
son perpetuaument estabosits, ua estabosida generalisada, qui s’exprimeish
en dialògues emocionants, d’ua pregondor psicologica qui balha
lo verdigòu : « Be hè plaser d’estar aimat !
— B’as rason, ce’u torni » (p. 116). Que quequejan
los gascons mes be bebeja lo Javaloyès !
... Auta locucion vesiada : sus pè.
Dab ua virtuositat remirabla, l’autor que hè telescopà’s
las metafòras : « Qu’i vau de cap e sus pè que’u
tòqui de man » (p. 63). Qu’ei evidentament ua allusion
tant per tant criptada a la cançon deu Jan Petit — e lo legedor
escarrabelhat no’s pòt estar de har rampèu : dab la man,
man, man, dab lo pè, pè, pè… Quan lo narrator se
rapèra, a perpaus de la soa mestressa, « Be l’aimèi
sus pè ! » (p. 134), que parla deu pet de pericle, mes lhèu
tanben, a un dusau nivèu de lectura, d’ua posicion erotica, pr’amor
los personatges masculins de Sèrgi Javaloyès an los mejans d’exigir
çò qui volhin : « Qu’èra amorosa pèga,
que m’ac auré tot balhat, quitament la tèrra sancèra,
tà har l’amor dab jo. Que’m disè a continuar : Qu’ès
lo men princi deus linçòus ! » (p. 30).
... Mentavem enqüèra l’emplec
adverbiau e compulsiu de l’adjectiu beròi. Hornim un
sarròt de còp sec, ua sarrabantèna de a
la fin finala. Tropa de causas qu’arriban de quauqua part estant.
E los personatges, conscients de la necessitat d’estauviar lo vocabulari,
qu’an per acostumança de virar huelha e de plantar
los uelhs au mei har.
... Segur ua tau concepcion de l’escritura
qu’ei drin elitista e l’autor que s’adreça a un public
entenut, qui’n sap de letras, e qui no’s deisha pas esvariar per
la metafisica : « Arron de la còsta darrèra, la tropa
que corró dinc a tocar l’aire tenut de la vilòta fièra
qui’s hasè vàler » (p. 10). E hè hrèita
de compréner ? Per estar escuranhosa, ua poesia divertissenta que’s
desgatja de mantuns passatges. La narracion qu’ei tota broishagas, personatges
gessits d’enlòc que hèn aparicions e que cau sovent arreléger
lo tèxte quate còps abans de poder aubirà’i quauquarren.
Mes qu’ei la mustra de l’òbra grana, qui resisteish a la
tentacion de la facilitat, e qui lo legedor se deu ameritar en har l’esfòrç
d’escarcanhar los uelhs tà non pas adromí’s.
... Marilis Orionaa
... 
...
... ...
...
Monde qui se’n cresen
... País Gascons n° 225 genèr-heurèr
de 2005
... Pèire Bèc
... Entà créser au
món
... Ed. Reclams, 212 p., 17 €
... Qu’ei un beròi objècte,
com ne son las produccions de las Edicions Reclams, mes un recuelh qui deceu.
A despart de quauques tròçs d’ua escritura limpra e de
quauques imatges hòrts, tau la vision d’ua hemna qui’s
desnuda en descobrir « lo son sèxe, brutau coma ua ròsa
negra » (p. 20), aqueras dètz novèlas — la
darrèra e mei longa qu’ei fragmentada en onze capitolets —
que son redigidas en ua pròsa didactica, qui trantalha enter ficcion
e exegèsi, deishant chic de largança au legedor. Mòde
d’emplec, descriptatge, interpretacion, interès filosofic, istoric,
psicologic, antropologic… tot qu’ei hornit a mèsclas dab
lo raconte e que sufeish de léger tà saber çò
qui’n cau pensar, o meilèu çò qui l’autor
e voleré que’n pensèssim : « E tot sobte qu’agoc
ua intuicion. E si tot aquò n’èra pas qu’ua quimèra
? Ua esbarrida de l’amna ? Ua paur ancestrala despertada per la cansadèra
e la helèra deu víver ? Un suicidi travestit en un deliri teatrau
on t’identificas, tu, Don Quijote tragic e desmesurat, aus monstres
mes gigantasses de la preïstòria ? » (p. 28). Fin finala
lo libe que sembla ua visita guidada on l’autor ne’s paira pas
de har referéncia a si medish : « Que’m passejavi,
un bèth maitin de mai, dens aquera vath qui ja coneishetz s’avetz
lejut la mia novèla Lo hasan. Vo’n brembatz ? » (p.
69).
... De fablas mecanicas (Josèp e Artur
o lo Suicidari, La votz de l’Aute o la Dama deu tren), en cronica
grotesca (Lo Castèth de Cene), pro avegiva ei aquera literatura
qui’s vòu iniciatica (L’arriu o l’Iniciacion).
L’estile qu’ei pesuc, dravat per repeticions enhastigantas : que’s
botèc a dromiquelhar, que’s botèc a caminar, que’s
botèc a patacar ; que’s hiquèc a tremolar, que’m
hiquèi a pensar, que’s hiquèc a soríser…
Los dialògues sonan faus, los personatges an chic d’endom. Que
blanquejan, verdejan, rogejan, au briu d’emocions estereotipadas : «
Que’s hascoc tot palle (p. 23) ; la sua cara que’s hascoc
blancassa (p. 99) ; la sua cara que’s hascoc terrosa (p.
101) ; que’s hascoc tot arroi (p. 118)… »
E quitament quan s’enaira l’inspiracion (L’Agla),
tot que’s devira en un topin de hum. L’autor, empataligat, de
concludir : « Non sabi pas se l’istòria ei vertadèra,
mès que m’estoc contada, un ser de desvagada, per un plan bon
amic, qui auré podut èste jo medish, e dens lo quau ei tota
hisança » (p. 40).
... E jo que n’èi hèra
chic, ce repotega lo legedor, estomagat per totas las pecas e decas deu Bèc,
qui seré podut èster mei rigorós. Vertat,
aquera lenga desalogada que suspren de las parts de un lingüista, en
un libe publicat « dab l’ajuda preciosa » de un
aute especialista. Desastrós ei mantun còp l’emplec deus
enonciatius : « Qu’alandèc la hièstra entà
respirar las alenadas tèbias qui, de temps en quan, qu’arribavan
dab lo perhum deu lilac » (p. 13). Desbrombat l’acòrd
especific deu participi passat en gascon : « Mès l’òme
qu’ei atau hèit : ne legish pas mes los libes qui a escriuts
» (p. 165). Efectivament. Mes perqué l’òme
e’s coparé lo cap a arreléger (e la vòsta serventa
a cronicà’u) si l’estatut d’universitari e balha
lo privilègi de s’afranquir de las règlas comunas de gramatica
?
... Marilis Orionaa
... 